Para ve Banka Nedir?
Para ve Banka, paranın ekonomideki rolünü, finansal sistem yapısını, merkez bankacılığını ve para politikasını inceleyen ekonomi dalıdır.
KPSS'de Para ve Banka, özellikle TCMB ve para politikası araçları açısından önemlidir. Güncel para politikası uygulamaları da sorulabilir.
📌 Önemli: Para politikası araçları (açık piyasa işlemleri, zorunlu karşılık, reeskont), para çarpanı ve para talebi teorileri en çok sorulan konulardır.
Konu Dağılımı
| Alt Konu | Soru Sayısı | Önem |
|---|---|---|
| Para Politikası Araçları | 2-3 soru | Çok Yüksek |
| Merkez Bankacılığı | 2 soru | Yüksek |
| Para Arzı ve Çarpan | 1-2 soru | Yüksek |
| Para Talebi | 1 soru | Orta |
1. Para Teorisi
Paranın Fonksiyonları
- Değişim aracı: Mal ve hizmet alışverişinde kullanılır
- Hesap birimi: Fiyatların ölçüm standardı
- Değer saklama aracı: Servet biriktirme
- Ertelenmiş ödeme standardı: Vadeli işlemlerde ölçü
Para Türleri
- Mal para: Kendi değeri olan (altın, gümüş)
- Temsili para: Mal paraya çevrilebilir kağıt para
- İtibari para (Fiat): Devlet güvencesiyle değerli
- Kaydi para: Banka mevduatları
Para Talebi Teorileri
| Teori | Öncü | Temel Fikir |
|---|---|---|
| Klasik (Miktar Teorisi) | Fisher | MV = PY, para nötr |
| Cambridge | Marshall, Pigou | M = kPY, k tercih |
| Keynesyen | Keynes | İşlem, ihtiyat, spekülasyon güdüsü |
| Monetarist | Friedman | Para talebi istikrarlı, gelire bağlı |
Keynes'in Para Talebi Güdüleri
- İşlem güdüsü: Günlük harcamalar için (gelire bağlı)
- İhtiyat güdüsü: Beklenmedik durumlar için (gelire bağlı)
- Spekülasyon güdüsü: Yatırım fırsatları için (faize bağlı, ters ilişki)
2. Para Arzı
Para Arzı Tanımları
| Tanım | İçerik |
|---|---|
| M0 (Parasal Taban) | Dolaşımdaki nakit + Banka rezervleri |
| M1 (Dar Tanım) | Nakit + Vadesiz mevduat |
| M2 (Geniş Tanım) | M1 + Vadeli mevduat |
| M3 | M2 + Repo + Para piyasası fonları |
Para Çarpanı
Parasal tabandaki değişimin para arzını ne kadar değiştirdiğini gösterir.
- Basit çarpan: m = 1/r (r: zorunlu karşılık oranı)
- Genişletilmiş: m = (1+c)/(r+c) (c: nakit/mevduat oranı)
- Para arzı: Ms = m × Parasal Taban
💡 Strateji: Para çarpanı hesaplamaları sıkça sorulur. Zorunlu karşılık oranı %10 ise çarpan 10'dur (basit formül).
3. Merkez Bankacılığı
TCMB Temel Görevleri
- Temel amaç: Fiyat istikrarını sağlamak
- Para politikasını belirlemek ve uygulamak
- Banknot ihraç etmek (tek yetkili)
- Hükümetin mali ajanı olmak
- Döviz ve altın rezervlerini yönetmek
- Finansal istikrarı desteklemek
- Ödeme sistemlerini kurmak ve denetlemek
TCMB Bağımsızlığı
- Araç bağımsızlığı: Politika araçlarını serbestçe kullanma
- Amaç bağımsızlığı: Hedefi belirleme yetkisi
- Türkiye'de: Araç bağımsızlığı var, amaç bağımsızlığı sınırlı
4. Para Politikası Araçları
Dolaylı (Piyasa Temelli) Araçlar
Açık Piyasa İşlemleri (APİ)
- En sık kullanılan ve etkin araç
- Repo: Geçici likidite sağlama
- Ters repo: Geçici likidite çekme
- Kesin alım: Kalıcı para arzı artışı
- Kesin satım: Kalıcı para arzı azalışı
Reeskont Penceresi
- Bankaların MB'den borçlanma oranı
- Reeskont faizi yükselirse → Borçlanma azalır → Para arzı azalır
- Son borç verme mercii fonksiyonu
Doğrudan Araçlar
Zorunlu Karşılık Oranı
- Bankaların mevduatlarının belirli oranını MB'de tutması
- Oran artarsa → Çarpan düşer → Para arzı azalır
- Güçlü etki, nadiren değiştirilir
Politika Faizi
- TCMB'nin temel faiz oranı
- Bir hafta vadeli repo ihale faizi (ana araç)
- Gecelik faiz koridoru (alt-üst bant)
5. Bankacılık Sistemi
Banka Türleri
- Mevduat bankaları: Ticari bankalar
- Katılım bankaları: Faizsiz bankacılık
- Kalkınma ve yatırım bankaları: Proje finansmanı
Banka Bilançosu
| Aktif (Varlıklar) | Pasif (Kaynaklar) |
|---|---|
| Nakit ve MB hesabı | Mevduatlar |
| Krediler | Alınan krediler |
| Menkul kıymetler | İhraç edilen menkul kıymetler |
| Sabit varlıklar | Özkaynaklar |
Banka Düzenleme ve Denetleme
- BDDK: Bankacılık sektörünün düzenleme ve denetimi
- TMSF: Mevduat sigortası, batık banka çözümü
- Basel kriterleri: Uluslararası sermaye yeterliliği standartları
Çalışma Stratejisi
- Politika araçları: Her aracın çalışma mekanizmasını öğrenin
- Para çarpanı: Formülleri ve hesaplamaları pratik yapın
- TCMB: Temel görev ve araçlarını ezberleyin
- Para talebi: Teorileri karşılaştırmalı öğrenin
- Güncel: TCMB kararlarını takip edin
Sıkça Sorulan Sorular
KPSS A Grubu İktisat testinde Para ve Banka'dan ortalama 6-8 soru çıkmaktadır. Bu, İktisat testinin yaklaşık %18'ini oluşturur.
MB tahvil satın alırsa piyasaya para girer (genişletici), tahvil satarsa piyasadan para çıkar (daraltıcı). En sık kullanılan para politikası aracıdır.
Para çarpanı düşer, bankalar daha az kredi verebilir, para arzı azalır. Bu daraltıcı para politikasıdır.
M1 = Nakit + Vadesiz mevduat (dar para). M2 = M1 + Vadeli mevduat (geniş para). M2 daha kapsamlı likidite ölçüsüdür.
İktisat mezunları için 1-2 hafta, diğer bölümler için 2-3 hafta yoğun çalışma ile Para ve Banka konuları tamamlanabilir.