İçindekiler
Anayasa Hukuku Nedir?
Anayasa Hukuku, devletin temel yapısını, devlet organlarının görev ve yetkilerini, temel hak ve özgürlükleri düzenleyen hukuk dalıdır. KPSS Vatandaşlık bölümünün en kapsamlı ve en çok soru çıkan konusu olan Anayasa Hukuku, sınavda başarı için kritik öneme sahiptir.
Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasası 1982 Anayasası'dır. 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla kabul edilen bu anayasa, o tarihten bu yana çok sayıda değişikliğe uğramıştır. En kapsamlı değişiklik 2017 yılında yapılmış ve parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilmiştir.
KPSS'de Önemi: Anayasa Hukuku, Vatandaşlık sorularının yaklaşık %45'ini oluşturur. 9 Vatandaşlık sorusunun 4-5'i bu konudan gelmektedir. 2017 değişiklikleri özellikle ÖSYM'nin favori konusudur.
1982 Anayasası'nın Genel Özellikleri
1982 Anayasası, Türkiye'nin dördüncü anayasasıdır. 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından hazırlanmış ve halkoylamasıyla kabul edilmiştir. Anayasa'nın temel özellikleri şunlardır:
- Katı Anayasa: Değiştirilmesi özel ve nitelikli çoğunluk gerektiren, zorlaştırılmış anayasadır.
- Çerçeve Anayasa: Genel ilkeleri belirler, detayları kanunlara bırakır.
- Kazuistik Unsurlar: Bazı konularda ayrıntılı düzenlemeler içerir.
- Sert Kuvvetler Ayrılığı: Yasama, yürütme ve yargı organları net biçimde ayrılmıştır.
Anayasa'nın Sistematik Yapısı
1982 Anayasası şu bölümlerden oluşur:
- Başlangıç: Anayasa'nın temel felsefesini ortaya koyan metin.
- Birinci Kısım: Genel Esaslar (Madde 1-11)
- İkinci Kısım: Temel Haklar ve Ödevler (Madde 12-74)
- Üçüncü Kısım: Cumhuriyetin Temel Organları (Madde 75-160)
- Dördüncü Kısım: Mali ve Ekonomik Hükümler (Madde 161-173)
- Beşinci Kısım: Çeşitli Hükümler (Madde 174-177)
- Geçici Maddeler
Genel Esaslar (Madde 1-11)
Anayasa'nın ilk 11 maddesi, devletin temel niteliklerini ve ilkelerini belirler. Bu maddeler KPSS'de sıkça sorulmaktadır.
Değiştirilemez Maddeler
- Türkiye Devleti bir CumhuriyettirMadde 1
- Cumhuriyetin Nitelikleri: Demokratik, laik, sosyal hukuk devletiMadde 2
- Devletin bütünlüğü, dili, bayrağı, milli marşı, başkentiMadde 3
- İlk üç maddenin değiştirilemeyeceği, değiştirilmesinin teklif edilemeyeceğiMadde 4
Diğer Temel Maddeler
- Madde 5 - Devletin Temel Amaç ve Görevleri: Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü korumak, temel hak ve özgürlükleri korumak ve geliştirmek.
- Madde 6 - Egemenlik: Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Millet, egemenliğini yetkili organlar eliyle kullanır.
- Madde 7 - Yasama Yetkisi: Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir. Bu yetki devredilemez.
- Madde 8 - Yürütme Yetkisi ve Görevi: Yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından kullanılır.
- Madde 9 - Yargı Yetkisi: Yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız mahkemelerce kullanılır.
- Madde 10 - Kanun Önünde Eşitlik: Herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ayrımı gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.
- Madde 11 - Anayasanın Bağlayıcılığı: Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını bağlar.
Dikkat: Madde 4'te belirtilen değiştirilemez maddeler ve bunların içeriği KPSS'nin favorileridir. "Hangisi değiştirilebilir?" formatında sorular sıkça çıkmaktadır.
Cumhurbaşkanlığı Sistemi
2017 Anayasa değişikliğiyle Türkiye, parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçmiştir. Bu sistemde yürütme yetkisi tamamen Cumhurbaşkanı'na aittir.
Cumhurbaşkanı'nın Seçilmesi (Madde 101)
- Adaylık Koşulları: 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış Türk vatandaşı.
- Aday Gösterme: Siyasi parti grupları, son seçimde %5 oy alan partiler veya 100.000 seçmen tarafından aday gösterilebilir.
- Seçim Sistemi: Geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday seçilir. İlk turda kimse alamazsa, en çok oy alan iki aday arasında ikinci tur yapılır.
- Görev Süresi: 5 yıl. Bir kişi en fazla iki defa seçilebilir.
Cumhurbaşkanı'nın Görev ve Yetkileri (Madde 104)
- Kanunları yayımlamak
- Kanunları tekrar görüşülmek üzere TBMM'ye geri göndermek
- Anayasa değişikliklerini halkoyuna sunmak
- Kanunların Anayasa'ya aykırılığı gerekçesiyle iptal davası açmak
- Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarmak
- Üst kademe yöneticileri atamak
- Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanları atamak/görevden almak
- Olağanüstü hal ilan etmek
- Anayasa Mahkemesi üyelerini seçmek
- Danıştay üyelerinin dörtte birini seçmek
- Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısını seçmek
- HSK üyelerini seçmek
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
2017 değişikliğiyle getirilen Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK), Cumhurbaşkanı'nın yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkardığı düzenleyici işlemdir.
- Konu Sınırları: Yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılabilir.
- Yasak Alanlar: Temel haklar, kişi hakları ve ödevleri, siyasi haklar CBK ile düzenlenemez.
- Kanunla Çatışma: Kanunla aynı konuda farklı hüküm bulunursa kanun uygulanır. TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa CBK hükümsüz kalır.
- Denetim: Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenir.
KPSS İpucu: CBK'ların hangi konularda çıkarılabileceği ve çıkarılamayacağı sıkça sorulmaktadır. "Temel haklar CBK ile düzenlenemez" kuralını unutmayın.
TBMM ve Yasama Yetkisi
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), yasama yetkisini Türk Milleti adına kullanan organdır. 600 milletvekilinden oluşur ve seçimler 5 yılda bir yapılır.
TBMM'nin Görev ve Yetkileri (Madde 87)
- Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak
- Bütçe ve kesin hesap kanunu tekliflerini görüşmek ve kabul etmek
- Para basılmasına karar vermek
- Savaş ilanına karar vermek
- Milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak
- Üye tam sayısının beşte üç çoğunluğuyla genel ve özel af ilanına karar vermek
Milletvekilliği
| Özellik | Açıklama |
|---|---|
| Seçilme Yaşı | 18 yaşını doldurmuş olmak |
| Eğitim Şartı | En az ilkokul mezunu olmak |
| Askerlik | Askerlik hizmetini yapmış olmak |
| Yasama Dokunulmazlığı | Suç işlediği ileri sürülen milletvekili Meclis kararı olmadan tutulamaz, sorgulanamaz |
| Milletvekilliğinin Düşmesi | İstifa, kesinleşmiş mahkumiyet, kısıtlanma, partiden ihraç (bazı durumlarda) |
Meclis Soruşturması
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında görevleriyle ilgili suç işledikleri iddiasıyla TBMM tarafından soruşturma açılabilir:
- Önerge: Salt çoğunlukla (301) verilir.
- Soruşturma açılması: Üye tam sayısının beşte üç çoğunluğuyla (360) karar verilir.
- Yüce Divan'a sevk: Üye tam sayısının üçte iki çoğunluğuyla (400) karar verilir.
Yargı Organları
Türkiye'de yargı yetkisi bağımsız mahkemelerce kullanılır. Başlıca yüksek yargı organları şunlardır:
Kanunların, CBK'ların ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya uygunluğunu denetler.
- Bireysel başvuruları karara bağlar
- Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapar
- Siyasi partilerin kapatılmasına karar verir
Adliye mahkemelerince verilen kararların son inceleme merciidir.
- Hukuk ve ceza davalarında temyiz incelemesi
- İçtihat birliğini sağlama
- Kanunla verilen diğer görevler
İdare mahkemelerince verilen kararların son inceleme merciidir.
- İdari davaları temyizen inceler
- Tüzük taslaklarını inceler
- İdari uyuşmazlıkları çözer
Hakim ve savcıların özlük işlerini yürütür.
- Atama, nakil, terfi işlemleri
- Disiplin cezası verme
- Meslekten çıkarma
Yargı Bağımsızlığı (Madde 138-140)
- Hakimler görevlerinde bağımsızdır.
- Hiçbir organ, makam hakimlere emir ve talimat veremez.
- Hakimler azlolunamaz, kendileri istemedikçe 65 yaşından önce emekliye sevk edilemez.
- Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri kanunla düzenlenir.
2017 Anayasa Değişiklikleri
16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edilen değişiklikler, Türkiye'nin hükümet sistemini köklü biçimde değiştirmiştir.
| Eski Sistem (Parlamenter) | Yeni Sistem (Cumhurbaşkanlığı) |
|---|---|
| Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu vardı | Başbakanlık kaldırıldı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar doğrudan Cumhurbaşkanı'na bağlı |
| Yürütme yetkisi Bakanlar Kurulu'ndaydı | Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanı'nda |
| TBMM hükümeti denetleyebiliyordu | Güvenoyu ve gensoru kalktı |
| Cumhurbaşkanı tarafsızdı | Cumhurbaşkanı parti üyesi olabilir |
| Kanun hükmünde kararname vardı | Cumhurbaşkanlığı kararnamesi getirildi |
| 550 milletvekili | 600 milletvekili |
| Seçilme yaşı 25 | Seçilme yaşı 18 |
Sınav Notu: ÖSYM, eski ve yeni sistem karşılaştırması yapan sorular sormaktadır. "Aşağıdakilerden hangisi 2017 değişikliğiyle getirilmiştir?" formatına dikkat edin.
KPSS'de En Çok Sorulan Anayasa Maddeleri
Mutlaka Bilinmesi Gereken Maddeler
- Devletin Şekli: CumhuriyetMadde 1
- Cumhuriyetin Nitelikleri: Demokratik, laik, sosyal hukuk devletiMadde 2
- Devletin bütünlüğü, dili Türkçe, başkent AnkaraMadde 3
- Değiştirilemez hükümlerMadde 4
- Egemenlik kayıtsız şartsız milletindirMadde 6
- Yasama yetkisi TBMM'nindir, devredilemezMadde 7
- Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanı'nındırMadde 8
- Yargı yetkisi bağımsız mahkemelerce kullanılırMadde 9
- Temel hakların sınırlanması koşullarıMadde 13
- Cumhurbaşkanı'nın nitelikleri ve seçimiMadde 101
- Cumhurbaşkanı'nın görev ve yetkileriMadde 104
- Cumhurbaşkanlığı kararnamesiMadde 104/17
- Olağanüstü hal ilanıMadde 119
- Yargı bağımsızlığıMadde 138
- Anayasa Mahkemesi'nin görevleriMadde 148
ÖSYM Soru Tipleri ve Çözüm Stratejileri
1. Madde Numarası Soruları
"Aşağıdakilerden hangisi Madde X'te düzenlenmiştir?" formatında sorular. Kritik madde numaralarını ezberleyin: 1-4 (değiştirilemez), 6-9 (egemenlik ve kuvvetler), 13 (sınırlama), 101-104 (Cumhurbaşkanlığı).
2. Karşılaştırma Soruları
"Hangisi Cumhurbaşkanı'nın yetkisi değildir?" veya "TBMM'nin yasamayla ilgili yetkisi hangisidir?" formatında sorular. Organların yetkilerini karşılaştırmalı öğrenin.
3. 2017 Değişikliği Soruları
"2017 değişikliğiyle getirilen yeniliklerden biri hangisidir?" Eski ve yeni sistemi karşılaştırarak öğrenin.
4. Anayasa'ya Aykırılık Soruları
"Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'ya aykırıdır?" formatında sorular. Değiştirilemez maddeleri ve temel ilkeleri iyi bilin.
Strateji: ÖSYM geçmiş yıl sorularını çözün. Soru kalıpları tekrar eder. Aynı madde farklı formatlarda sorulabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
KPSS Vatandaşlık bölümünde Anayasa Hukuku'ndan 4-5 soru çıkmaktadır. Bu sorular genellikle Cumhurbaşkanlığı yetkileri, TBMM, yargı organları ve 2017 Anayasa değişiklikleri konularından gelmektedir.
1982 Anayasası'nın değiştirilemez maddeleri: Madde 1 (Devletin şekli: Cumhuriyet), Madde 2 (Cumhuriyetin nitelikleri), Madde 3 (Devletin bütünlüğü, resmi dili, bayrağı, milli marşı, başkenti). Bu maddeler Madde 4'te koruma altına alınmıştır.
2017 Anayasa değişikliğine göre Cumhurbaşkanı'nın görev süresi 5 yıldır. Bir kişi en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir. Cumhurbaşkanı seçilebilmek için 40 yaşını doldurmuş olmak ve yükseköğrenim yapmış olmak gerekir.
TBMM'nin başlıca görev ve yetkileri: Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesin hesap kanunu tekliflerini görüşmek; para basılmasına karar vermek; savaş ilanına karar vermek; milletlerarası antlaşmaları onaylamak; af ilanına karar vermek.
Anayasa Mahkemesi'nin başlıca görevleri: Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya uygunluğunu denetlemek; bireysel başvuruları karara bağlamak; Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapmak; siyasi partilerin kapatılması davalarına bakmak.
2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçildi. Başbakanlık kaldırıldı, yürütme yetkisi Cumhurbaşkanı'na verildi. Cumhurbaşkanlığı kararnameleri getirildi. TBMM'nin Bakanlar Kurulu'nu denetleme yetkisi kalktı.
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, Cumhurbaşkanı'nın yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkardığı düzenleyici işlemdir. Temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile siyasi haklar kararname ile düzenlenemez. Kanunla düzenlenen konularda kararname çıkarılamaz.
OHAL, Cumhurbaşkanı tarafından ilan edilir ve Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer. TBMM, OHAL kararını onaylar, süresini kısaltabilir veya kaldırabilir. OHAL süresi en fazla 6 aydır, TBMM kararıyla 4'er aylık sürelerle uzatılabilir.
Yargı bağımsızlığı, hakimlerin görevlerinde bağımsız olduğu, hiçbir organ veya makamın yargıya emir ve talimat veremeyeceği, tavsiye veya telkinde bulunamayacağı anlamına gelir. Hakimler azlolunamaz ve kendileri istemedikçe 65 yaşından önce emekliye sevk edilemez.
KPSS için ezberlenecek kritik maddeler: Madde 1-4 (genel esaslar), Madde 6-9 (egemenlik ve kuvvetler ayrılığı), Madde 13 (temel hakların sınırlanması), Madde 101-106 (Cumhurbaşkanlığı), Madde 75-100 (TBMM), Madde 138-160 (yargı).